TÜBA’dan Pestisitler Bildirgesi: 'Gıda Güvenliği Doğrudan Halk Sağlığıdır'
TÜBA tarafından 3–4 Nisan 2026 tarihlerinde Mersin Üniversitesi ev sahipliğinde düzenlenen “Pestisitlerin Gıda Güvenliği ve Halk Sağlığına Etkileri Sempozyumu”nun sonuç bildirgesi açıklandı. Bildirgede, pestisit kullanımının tarımsal üretimdeki vazgeçilmez rolü kabul edilirken; bilinçsiz ve yoğun kullanımın insan sağlığı, çevre ve ekonomi üzerinde ciddi riskler oluşturduğu vurgulandı.
Sonuç bildirgesinde “Gıda güvenliği doğrudan halk sağlığıdır.” Türkiye’nin bilim temelli politikalar geliştirmesi, Ar-Ge yatırımlarını artırması ve çok disiplinli iş birliklerini güçlendirmesi halinde bu alanda bölgesel ve küresel ölçekte örnek bir ülke olabileceği ifade edildi. Sempozyumun, bilimsel farkındalığın artırılmasına ve daha güvenli bir gıda üretim sisteminin oluşturulmasına katkı sağlaması hedefiyle hazırlandı.
Pestisit verimlilik için gerekli, yanlış kullanımda ise risk büyük
Bilimsel veriler, pestisitlerin artan nüfusun gıda ihtiyacını karşılamada ve verim kayıplarını önlemede önemli bir araç olduğunu ortaya koyuyor. Ancak mevcut uygulamalarda kullanılan pestisitlerin yalnızca sınırlı bir kısmının hedef organizmaya ulaştığı, geri kalanının çevreye yayıldığı belirtilerek bunun hem verimsizlik hem de ciddi bir risk alanı oluşturduğu ifade edildi.
Bildirgeye göre gıdalarda pestisit kalıntıları yaygın biçimde tespit ediliyor ve bazı ürünlerde yasal limitlerin aşılabildiği görülüyor. Bu durum yalnızca halk sağlığını tehdit etmekle kalmıyor, aynı zamanda uluslararası ticarette de olumsuz sonuçlar doğuruyor. Türkiye’nin özellikle Avrupa Birliği’ne yaptığı ihracatta kalıntı kaynaklı bildirimlerin düşük oranlı olmasına rağmen ekonomik kayıplara ve itibar zedelenmesine yol açtığına dikkat çekiliyor.
Pestisit maruziyetinin etkilerinin yalnızca kısa vadeli zehirlenmelerle sınırlı olmadığı; uzun vadede endokrin bozukluklar, nörodejeneratif hastalıklar, üreme sorunları ve kanser riski ile ilişkili olduğu belirtildi. Bu etkilerin özellikle çocuklar, gebeler ve yaşlılar gibi hassas gruplarda daha belirgin olduğunun altı çizildi.
Çevre ve biyoçeşitlilik üzerinde baskı
Pestisitlerin çevrede kalıcılığı, toprak–su–hava arasında taşınması ve besin zincirinde birikmesi sonucu ekosistem dengesi ve biyolojik çeşitlilik üzerinde ciddi olumsuz etkiler oluşturduğu bildirgede geniş yer buldu. Bu durumun uzun vadede ekosistem hizmetlerini tehdit eden bir unsur olduğu vurgulandı.
Türkiye’de pestisitlere ilişkin mevzuat altyapısının güçlü olduğu ancak denetim, izleme ve izlenebilirlik sistemlerinin daha etkin uygulanmasına ihtiyaç duyulduğu ifade edildi. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından geliştirilen B-Reçete sisteminin bu alanda önemli katkı sağlamasının beklendiği belirtildi.
Bildirge, pestisit meselesinin yalnızca teknik bir konu olmadığını; toplumsal algı, risk iletişimi ve davranış değişikliği ile doğrudan ilişkili olduğunu ortaya koydu. Bu kapsamda sağlık okuryazarlığının artırılması ve toplumun doğru bilgilendirilmesinin hayati önem taşıdığı vurgulandı.
Çözüm: Entegre ve bilim temelli yaklaşım
Pestisit kullanımının tamamen ortadan kaldırılmasının mevcut koşullarda mümkün olmadığı belirtilirken, risklerin azaltılmasının bilim temelli ve sürdürülebilir yaklaşımlarla sağlanabileceği ifade edildi. Bu çerçevede: Tarladan sofraya bütüncül risk yönetimi, doğru doz ve zamanlama, hasat aralığı kurallarına uyum, izlenebilirlik sistemlerinin güçlendirilmesi öncelikli gereklilikler olarak sıralandı.
Entegre Zararlı Yönetimi (IPM) yaklaşımının yaygınlaştırılması, biyolojik ve kültürel mücadele yöntemlerinin desteklenmesi ve kimyasal kullanımın azaltılması temel stratejik hedefler arasında yer aldı. Ayrıca biyopestisitler, yapay zekâ, sensörler ve dronlar gibi yeni nesil teknolojilerin hem verimliliği artırma hem de kalıntı risklerini azaltma potansiyeline dikkat çekildi.
Bunun yanı sıra: Çoklu kalıntı analizlerinin geliştirilmesi, ulusal biyomonitöring programlarının oluşturulması, “Tek Sağlık” yaklaşımıyla insan, hayvan ve çevre sağlığının birlikte ele alınması önemli öneriler arasında yer aldı.