TÜBA’dan Osmanlı Ulema Kültürüne Işık Tutan Yeni Eser
TÜBA, tarih ve maddî kültür çalışmalarını bir araya getiren “Osmanlı Ulema Kıyafeti” adlı eseri yayımladı. Editörlüğünü Prof. Dr. Zeynep Tarım’ın üstlendiği eser, kıyafeti yalnızca estetik bir unsur olarak değil; aidiyet, hiyerarşi ve kamusal düzenin görünür kılındığı bir ‘medeniyet dili’ olarak ele alıyor.
Kitapta arşiv belgelerinden minyatürlere, vakıf kayıtlarından diplomatik kaynaklara kadar farklı türde materyaller bir arada kullanıldı. Çalışmada, 17. yüzyıl tereke kayıtları üzerinden saray ulemasının giyim unsurları, Şeyhülislam Halil Efendi’nin sürgün terekesinde yer alan kıyafetler, Varna sicillerindeki ulema terekeleri ve talebelere ayrılan vakıflardaki kıyafet tahsisleri gibi başlıklar incelendi. Ayrıca Orta Çağ Müslüman toplumlarıyla birlikte Safevî ve Babürlü ulemanın giyim tarzları da karşılaştırmalı olarak ele alındı. Topkapı Sarayı koleksiyonlarında korunan örnekler, 16. ve 18. yüzyıl minyatürleri, Evliya Çelebi’nin gözlemleri ve II. Mahmud dönemindeki düzenlemeler de çalışmanın kaynakları arasında kendine yer buldu. Arşiv kayıtları, tasvirî malzeme ve koleksiyon verilerinin birlikte değerlendirilmesiyle ilmiye kıyafeti; normlar, pratikler ve temsiller ekseninde yeniden ele alındı.
Eser, kıyafet tarihi araştırmalarındaki terminoloji açısından da bir kaynak olma özelliği taşıyor. Kavuk, sikke, külah, imame, dolama, kaftan, cübbe, entari, şalvar, çakşır ve çedik gibi pek çok terimin yanlış veya birbirinin yerine kullanılmasının hem akademik çalışmalarda hem de müze ve sergi uygulamalarında risk oluşturduğu vurgulanıyor. Sağlıklı bir bilgi zemini için eşya defterleri, tereke ve narh kayıtları, ehl-i hiref ve terzi defterleri ile kadı sicillerinin üretim bağlamlarıyla birlikte incelenmesi gerektiği eserde özellikle belirtiliyor.
TÜBA’nın daha önce yayımladığı “Osmanlı İlmiye Sınıfının Kıyafet Normu ve Giysileri” çalışmasının araştırma zeminini derinleştiren kitap, ardından düzenlenen sempozyum ve sergiyle başlayan disiplinler arası tartışmaları da tek yayında bir araya getiriyor. Metin, nesne ve tasvirî hafıza arasındaki bağı güçlendiren çalışma, ilmiyenin temsil dünyasını hem anlatılan hem de görülen yönleriyle değerlendirmeyi hedefliyor. Kitap, ulemanın devlet ve toplum içindeki saygın konumunun kıyafete özgün bir mahiyet kazandırdığını vurgulayarak literatüre kalıcı katkı sunmayı amaçlıyor.